Độ Lan - nhà văn trẻ tiêu biểu của Trung Quốc

Độ Lan là nhà văn dân tộc Mông Cổ, sinh năm 1999, quê ở Hure, thành phố Thông Liêu, Nội Mông Cổ. Cô lớn lên tại một thị trấn nhỏ yên tĩnh ở Nội Mông. Dù tiếng Mông Cổ là tiếng mẹ đẻ, nhưng cô lựa chọn sáng tác bằng tiếng Trung vì cho rằng chữ Hán có một sức hấp dẫn kỳ lạ. Cô đã xuất bản tập truyện ngắn Gã ngốc Unigo biến mất rồi và tiểu thuyết dài Phái Thường Tục.

Nhà văn Độ Lan

Độ Lan là một cây bút trẻ có phong cách sáng tác đặc biệt nổi bật, với những đặc trưng tự sự như biến dạng, vượt qua ranh giới và giải cấu trúc. Tác phẩm của cô phá vỡ ranh giới giữa con người và sự vật, giữa sự sống và cái chết, giữa hiện thực và ảo cảnh, từ đó kiến tạo một thế giới thẩm mỹ hỗn độn nhưng có logic riêng. Ngôn ngữ trong sáng tác của cô tạo cảm giác xa lạ mãnh liệt, hình ảnh kỳ dị, câu chữ sắc bén như lưỡi kiếm, vừa hoang dã vừa giàu chất thơ, tạo nên một sắc thái khác biệt rõ rệt so với lối viết chủ lưu.
Độ Lan từng đoạt Giải Nhà văn trẻ Hoa ngữ, Giải Văn học Đinh Linh, Giải Văn học Tháng Mười và Giải thưởng “Ngôi sao văn học trẻ ‘Thế giới hoàn mỹ’ Bắc Kinh – Oxford”.
Nhà văn Lâm Bạch nhận xét văn chương của cô: “Đan xen giữa sức sống mãnh liệt và sự tàn lụi, vừa cứng cỏi vừa tràn đầy sức sống tươi mới, khi rực rỡ sôi nổi, lúc lạnh lùng trầm tĩnh, vừa chứa đựng những điều nhơ bẩn, tăm tối, vừa giữ được vẻ trong sạch, thuần khiết”. Nhà phê bình Trương Nhài cho rằng: “Trong thế giới của Độ Lan, vạn vật đều có linh hồn; con người và sự việc tồn tại tựa như trong truyện cổ tích và ngụ ngôn. Đặc biệt, ngôn từ của cô trực tiếp, súc tích, phép so sánh kỳ lạ, mang tính chất đảo lộn những quy ước thông thường của sáng tác tiểu thuyết đương đại.” Nhà phê bình Dương Khánh Tường nhận xét rằng Độ Lan đã trao cho con người và sự vật trong tác phẩm của mình những quyền bình đẳng theo cách hoàn toàn tự nhiên, không chút gượng ép – quyền được sống, quyền được chết và quyền được tồn tại theo cách riêng. Điều đó bắt nguồn từ thái độ coi thường, không bận tâm đến những quy tắc xã hội hữu hình. Nói cách khác, Độ Lan sở hữu một tâm hồn tự do đến tận cùng.

Tác phẩm tiêu biểu
Tập truyện ngắn Gã ngốc Unigo biến mất rồi: Nhà xuất bản Văn nghệ Tháng Mười, xuất bản năm 2022. 
Mười một câu chuyện bắt rễ từ thiên nhiên, sinh trưởng mạnh mẽ trong gió thảo nguyên. Những tưởng tượng kỳ lạ theo gió ùa về, hòa quyện cùng bầu không khí huyền bí của những nền văn hóa khác biệt và những suy ngẫm, khám phá sắc sảo tựa thơ ca, khiến từng câu chuyện tràn đầy sức sống. Độ Lan đã tạo nên Unigo, đứa con của thiên nhiên thuộc một tộc người đơn độc, khác biệt; Modletu, con quái vật nhiều chân có hình dáng to lớn, xấu xí, kỳ dị nhưng lại mang trong mình lòng bao dung và sự dịu dàng; cùng Gale, đứa trẻ mang hình dáng nửa người nửa thú, ngay từ khi chào đời đã không được thế giới chấp nhận... “Dị biệt – xung đột – trở về với tự nhiên” vừa là số phận của các nhân vật, vừa là vòng tuần hoàn tự sự xuyên suốt những câu chuyện. Khi những “kẻ dị biệt” trở thành nhân vật chính, tất cả những gì từng bị dồn nén nay đều cất tiếng nói cho chính mình. Những thanh âm ấy lóe lên giữa từng dòng chữ như tia chớp, cất lên tiếng nói bình đẳng về quyền sống và tồn tại của muôn loài.

Phái Thường Tục: Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, xuất bản năm 2025.
Tiểu thuyết kể về mười hai lần gặp gỡ giữa nhân vật “tôi” và người cậu đã qua đời. Khi còn sống, cậu của “tôi” mắc chứng teo não do bệnh lý thần kinh. Ông đã chết vì bệnh, vậy mà giờ đây lại trở về. Trước sự xuất hiện của người cậu, “tôi” không khỏi có chút nghi ngờ và sợ hãi, bởi “tôi” không thể xác định liệu cậu trở về để cứu rỗi mình hay để hủy hoại mình. Mỗi lần xuất hiện, ông lại biến thành những hình hài khác nhau: một chàng trai bao giỏi ăn nói, một kẻ sống sót điên dại, một người lùn làm nô lệ, một viên quan thẩm vấn xảo quyệt, một người giám hộ lắm lời, hay thậm chí là một thiếu nữ đang độ xuân thì... Ông còn thực hiện đủ những hành vi khó hiểu, chẳng hạn như để người ta giết mổ, phóng hỏa, tự róc thịt mình, hay biến thành một con gấu chó... Điều thú vị là mỗi khi xuất hiện trở lại, ông đều hoàn toàn phủ nhận quan điểm của lần xuất hiện trước đó. Những hành động đầy mâu thuẫn ấy khiến “tôi” choáng váng và hoang mang.