Nhà thơ Hoàng Phương đoạt Giải thưởng Tuấn Mã: Tôi quan sát dòng chảy ngầm nóng bỏng ẩn dưới đời sống thường ngày

Mới đây, danh sách giải thưởng Tuấn Mã trong sáng tác văn học các dân tộc thiểu số trên toàn quốc lần thứ 13 đã được công bố. Nhà văn Quang Bàng (dân tộc Dao) đến từ Quế Lâm, đã giành giải Tiểu thuyết dài với tác phẩm Mưa bụi phủ sông Ly, và nhà thơ Hoàng Phương, người dân tộc Choang giành giải Thơ với tập thơ Rơi xuống.

01

Người may mắn tìm được điểm cân bằng của riêng mình

Tôi quen Hoàng Phương tại một buổi giao lưu thơ ca hơn 10 năm trước. Trong không gian ồn ào náo nhiệt, Hoàng Phương vẫn giữ nguyên nhịp điệu và âm lượng trò chuyện rất riêng của mình: nhẹ nhàng và chậm rãi. Trên đầu cô ấy lúc nào cũng đội chiếc mũ bê rê., như là một lời tuyên bố vừa dịu dàng vừa kiên định của cô với thế giới này.

Khi mọi người đang trò chuyện miên man. có một chi tiết nhỏ đã khiến tôi nhớ mãi về nữ nhà thơ đặc biệt này.

Cái nôi văn học của Hoàng Phương là một khoảng sân nhỏ bé. Thưở nhỏ, vì mắc hội chứng sợ xã hội nên Hoàng Phương sợ phải giao tiếp với bất cứ ai trừ người nhà. Những dịp lễ Tết chính là khoảng thời gian khiến cô ấy đau đầu nhất, bởi cô không biết phải chào hỏi và nói chuyện thế nào. May mà người mẹ cởi mở trước giờ chẳng bao giờ ép buộc con, ra ngoài lúc nào cũng bảo vệ che chở cho con của mình.

Trong lời bạt của một cuốn sách, Hoàng Phương hồi tưởng lại nói rằng: “ Khi ở bên ngoài mẹ đã thay tôi đỡ lời: Không sao đâu, tôm cua còn có lối đi riêng của chúng cơ mà”. Văn học chính là con đường của cô ấy Ngay từ thuở nhỏ, Hoàng Phương đã sớm nhận ra chữ nghĩa có một sức hấp dẫn kỳ lạ. Dù chỉ là một tờ hướng dẫn cô cũng có thể đọc say sưa suốt nửa ngày trời. Khoảng sân nhỏ nhoi ấy chính là “cõi lý tưởng” thời thơ ấu của Hoàng Phương. Ở đó, cô không cần phải bắt óc nghĩ xem nên mở lời chào hỏi thế nào; cô có thể đọc những cuốn sách mà mình thích, và còn có thể vô tư trò chuyện với những chú chim lướt qua bầu trời.

Các môn toán, lý, hoá thời học sinh, rồi chuyện đối nhân xử thế sau khi bước vào đời, đều không phải là sở trường của Hoàng Phương. Nhưng chỉ cần quay trở lại vùng an toàn của văn chương, Hoàng Phương lại vô cùng tự tin và thuần thục. Năm 16 tuổi, cô công bố tác phẩm đầu tay. Biên tập viên khi ấy có phần ngạc nhiên: lối viết và cách biểu đạt già dặn ấy đã vượt xa lứa tuổi của cô.

Người cha chính là người thầy đầu tiên, đóng vai trò rất quan trọng trên con đường văn học của Hoàng Phương. Hoàng Phương nói, cha là một nhà viết kịch Choang dân gian. Suốt cả cuộc đời của mình, ông đã viết hơn 60 kịch bản bằng tiếng Choang. Thuở bé, cô rất thích ngồi cạnh cha, nhìn ông cầm bút lướt nhanh trên trang giấy. Những trang bản thảo nằm rải rác giữa dòng thời gian nhuốm vàng ấy, chẳng biết từ lúc nào đã len lỏi vào tận sâu trái tim cô..

Là nhà báo, biên tập viên, giáo viên, Hoàng Phương cảm thấy may mắn vì hầu hết các công việc cô từng làm đều liên quan đến chữ nghĩa: “Tôi luôn cảm thấy mình là một người may mắn khi có thể cân bằng giữa đam mê và cuộc sống.”

02

Nhà thơ thuộc về gió

Nếu con người có thuộc tính, thì Hoàng Phương chắc hẳn thuộc về gió 

“Viết chính là sống, sống chính là viết.” Trong hơn 30 năm sáng tác và đời sống soi chiếu lẫn nhau, Hoàng Phương từ một “cô gái vụng về nhút nhát”, đã trở thành một người mẹ, một cây bút giàu trực cảm.

“Dưới cuộc sống đơn điệu,, bình thường là những dòng chảy ngầm nóng bỏng. Giống như một tấm lưới bí ẩn, biết rõ phải sàng lọc điều gì, giữ lại điều gì, phê phán điều gì hay ghi nhớ điều gì.” Hoàng Phương luôn giữ một thái độ vừa “nhập thế” vừa “thoát tục” như gió, lặng lẽ quan sát những điều nhỏ bé mà lay động lòng người trong cuộc sống.

Trong thơ của cô ấy, mọi thứ đều trở về với đời thường, mọi thứ đều trở về với cá nhân – Những cánh chim bay thấp lúc hoàng hôn, cây chanh ở sau nhà, dáng vẻ của cha cúi đầu cặm cụi viết lách trên chiếc bàn nhỏ, khoảng sân được mẹ quét đi quyét lại, khóm cỏ linh lăng nở bung từng cánh hoa xanh tím, mùa xuân từng bị lãng quên, dòng sông... Dưới ngòi bút của Hoàng Phương, trào dâng một tấm lòng chân thành và đầy thương cảm. “Tất cả những người, những việc lặp đi lặp lại trên màn hình và qua loa phóng thanh / Phải thu nhỏ đến vô cùng, ẩn mình xuống nơi thấp/ Mùa xuân và dòng sông từng bị lãng quên / phải men theo con đường lũ kiến đi qua để lần lượt trở về/ Bắt đầu từ hôm nay, thể xác và tâm hồn tôi sẽ kề bên ngọn cỏ nhỏ bé nơi vùng đất hoang vu/ Chúng không có tên, nhưng vừa xuất hiện, đã nhận trọn tình yêu thương của tôi.” (Trích Nhỏ bé)

“Tôi muốn mua cho mình một ít hoa / Băng qua Đại lộ thứ mười giữa Luân Đôn / Có một cửa hàng hoa/ Không nhất thiết phải là hoa hồng, nhưng vẫn cần vài đoá/ Vài đoá vẫn chưa hé nở / Phải vào buổi sớm tinh mơ, gói chúng trong mảnh báo cũ / Lạo xạo, lạo xạo xuyên qua lớp tuyết đọng/ Lạo xạo, lạo xạo / Bà gõ lên máy đánh chữ căn phòng thuộc về riêng mình/ gõ lên mặt kính, khung cửa sổ, và hàng rào chắn/ Đắm chìm trong thứ ảo tưởng/ Dùng con chữ dò thấu nông sâu của vận mệnh...” (Trích Lạo xạo: Gửi Virginia Woolf)

Có người nhận xét thơ của Hoàng Phương “Luôn tĩnh lặng, luôn rực rỡ”, “có hơi ấm của sự sống”. Còn Hoàng Phương nói mình là “một người rất dễ cảm thấy hạnh phúc”. Người cha hiền hậu, nhân từ và người mẹ cởi mở bao dung đã tạo nên cho cô một môi trường trưởng thành tự do. Những màu sắc ấm áp trong cuộc đời như một chiếc áo giáp mềm mại, ấm áp che chở cô. Dẫu cho thế giới có phóng tới những mũi tên sắc nhọn đến đâu, Hoàng Phương vẫn có thể dịu dàng đối diện, rồi chậm rãi tránh đi.

03

Vững vàng rơi xuống

Số phận bao giờ cũng thích nấp trong một góc khuất, rồi bất ngờ tung ra một đòn phục kích. Năm 2020, “phép thuật” giữ cân bằng của Hoàng Phương bị đại dịch đánh bại. Mẹ cô phải nhập viên ba lần, công việc bận rộn rối bời, tất cả đều không nói không rằng mà đẩy cô vào guồng quay tốc độ cao.

Trong những ngày tháng cuối cùng của cuộc đời mẹ, cô vẫn cố gắng tranh thủ từng chút thời gian để đọc bản thảo, không thể nói lời từ biệt với mẹ một cách tử tế, trọn vẹn. Suốt một thời gian dài, Hoàng Phương chìm đắm trong nỗi đau âm ỉ, u tối mà không sao thoát ra được.

Lời trăn trối cuối cùng của mẹ là “mọi thứ ở đời đều có được có mất”. Đây cũng chính là chiếc chìa khoá giúp Hoàng Phương tìm lại sự cân bằng trong đời mình. Cô lấy hết can đảm đổi một công việc khác, lọc bỏ những thứ vụn vặn không liên quan đến phần cốt lõi của đời mình, từng chút từng chút một giành lại nhịp điệu riêng. “Trong dòng chảy của thời gian, cô đã cắt tỉa những cành lá thừa thãi, còn thái độ cảm xúc đối với muôn vật thuở thơ ấu, cùng phần cốt lõi bên trong, thì vẫn mãi ở đó. Chúng vững vàng rơi xuống trong vô số buổi hoàng hôn, trong gió, trong tiếng chim kêu và trên từng chiếc lá; rơi xuống trong những lời kể, trong phép ẩn dụ giữa ước mơ và hiện thực...” Hoàng Phương viết như vậy.

Năm 2022, Hoàng Phương được bầu chọn là “Ngôi sao Văn học của các dân tộc thiểu số Trung Quốc”. Cùng năm đó, Nhà xuất bản Nhà văn đã phát hành tập sách sách “Ngôi sao Văn học của các dân tộc thiểu số Trung Quốc”, và trong đó có tập thơ Rơi xuống của cô. Ngày 31 tháng 7 năm 2024, Hoàng Phương giành Giải Thơ của Giải thưởng Tuấn Mã trong sáng tác văn học các dân tộc thiểu số trên toàn quốc lần thứ 13 với tập thơ Rơi xuống.

Trong tập thơ này, Hoàng Phương chú trọng đến từng chi tiết nhỏ nhất, tìm kiếm sức nặng của sinh mệnh và dấu vết của thời gian, khắc hoạ nên núi sông, cỏ cây, hoa lá mang sắc thái riêng trên vùng đất của dân tộc Choang. Nhà phê bình thơ, Phó Tổng biên tập “Tạp trí Thơ”, giám khảo Giải thưởng Tuấn Mã trong sáng tác văn học các dân tộc thiểu số trên toàn quốc – Hoắc Tuấn Minh nói: “Cô ấy luôn biết cách khơi dậy những tia chớp của trí tưởng tượng và tiếng sấm trầm vang từ những chi tiết nhỏ bé, tinh tế; và có thể dựng lên một phía sau những vẻ ngoài quen thuộc đến nhàm chán, có thể dựng lên một vũ điệu tâm hồn đầy kịch tính diễn ra ở phía sau bề mặt tưởng như đã quá quen thuộc.”

Là một nữ nhà thơ dân tộc thiểu số, Hoàng Phương trải nghiệm cảm xúc từ góc nhìn của phụ nữ, nắm bắt được những cung bậc cảm xúc tinh tế và sâu kín nhất. Khi viết, cô mang thân phận người phụ nữ vào từng dòng chữ, gửi gắm, đồng điệu và cộng hưởng. “Theo một nghĩa nào đó, cả cuộc đời của người phụ nữ là một quá trình chuẩn bị, sáng tạo và chỉnh sửa bức chân dung tự hoạ. Bởi vậy, thơ ca đảm nhiệm những chức năng như lời tự bạch, lời cầu nguyện, liều thuốc an ủi và cả những giấc mơ giữa ban ngày. Họ (các nhà thơ như Hoàng Phương) thông qua việc thấu hiểu, hoá thân, tái cấu trúc và kiến tạo hình tượng người phụ nữ trong các bối cảnh văn hoá khác nhau để chạm tới “vẻ nữ tính vĩnh cửu”. Trong cuộc đối thoại, thương lượng, chất vấn giữa nhà thơ với cái tôi, với vạn vật, không gian và các yếu tố, chúng ta thấy một người phụ nữ không ngừng ngoái lại, đối diện, nhìn thẳng, quan sát và ngắm nhìn; nơi đó, cái tôi của quá khứ, cái tôi của hiện tại và cái tôi của tương lai đan cài vào nhau, cùng tìm kiếm lẫn nhau.”(Theo lời Hoắc Tuấn Minh)

“Ba mươi năm qua / Tôi bôn ba giữa cõi đời / Những cơn gió khi nhẹ nhàng khi dữ dội thổi qua/ Qua núi xanh, qua lá cây úa vàng, rồi thổi qua tôi”...Hoàng Phương bước đi trong gió, lên xuống theo những thăng trầm của số phận. Cô thầm siết chặt nắm tay, thực hiện một cú xoay người thật đẹp , rồi vững vàng rơi xuống ở tuổi trung niên.