5. Từ văn học sang điện ảnh – hiện thực truyền thông trong thế giới Lưu Chấn Vân,

5.1. Mối quan hệ Lưu Chấn Vân – Phùng Tiểu Cương: Khi văn học và điện ảnh song hành

Một trong những hiện tượng thú vị nhất của văn học Trung Quốc đương đại là “cặp song hành” Lưu Chấn Vân – Phùng Tiểu Cương. Nếu Lưu Chấn Vân là “người kể chuyện bằng chữ”, thì Phùng Tiểu Cương là “người kể chuyện bằng hình”. Từ các phim như “Điện thoại di động” (2003) đến “Tôi không phải là Phan Kim Liên” (2016) và “Một câu chọi vạn câu”, (2017), bộ đôi này đã cùng nhau tạo nên một không gian nghệ thuật vừa đậm tính hiện thực, vừa giàu yếu tố truyền thông đại chúng.

Phùng Tiểu Cương từng thừa nhận rằng ông “không thể tìm thấy chất liệu nào trong kịch bản đương đại có sức khái quát xã hội như văn chương của Lưu Chấn Vân.” Còn Lưu Chấn Vân lại nói: “Phim của Phùng là phần hình ảnh của văn tôi; văn tôi là phần chữ của phim Phùng. Chúng tôi cùng kể lại một xã hội đầy nghịch lý.” Sự hợp tác này không chỉ là thành công về nghệ thuật, mà còn là một hiện tượng truyền thông văn hóa, thể hiện xu hướng liên ngành hóa giữa văn học và công nghiệp điện ảnh ở Trung Quốc thời kỳ hậu cải cách.

Tiểu thuyết “Điện thoại di động” là tác phẩm đầu tiên của Lưu Chấn Vân được Phùng Tiểu Cương chuyển thể thành phim. Ra mắt năm 2004, bộ phim lập tức trở thành hiện tượng phòng vé với doanh thu hơn 60 triệu nhân dân tệ, một con số kỷ lục thời bấy giờ. Câu chuyện xoay quanh Ngụy Hiểu Bảo, người dẫn chương trình truyền hình nổi tiếng, nhưng đời sống riêng lại rối loạn bởi những lời nói dối, tin nhắn ẩn danh và các cuộc điện thoại sai lúc. Chiếc điện thoại di động vốn là biểu tượng của thời đại kỹ thuật số lại trở thành vật trung gian giữa thật và giả, kết nối và chia cách, thân mật và lừa dối.

Dưới góc nhìn phê bình, “Điện thoại di động” là ẩn dụ cho một xã hội truyền thông hóa (mediatized society), nơi thông tin trở thành hàng hóa và đời sống cá nhân bị giám sát bởi công nghệ. Nhà phê bình Chen Xiaoming (2014) gọi đây là “văn học của thời tín hiệu” khi mà ngôn ngữ không còn được nói trực tiếp, mà qua trung gian kỹ thuật, khiến con người “mất khả năng đối thoại chân thật” (tr. 118).

Cái hài trong phim khi nhân vật nói dối liên tiếp để che giấu lẫn nhau thực ra là một bi kịch tinh thần bởi con người bị điều khiển bởi chính công cụ giao tiếp của mình. Ở đây, sự phi lý công nghệ thay thế cho sự phi lý hành chính trong các tác phẩm trước, nhưng bản chất vẫn giống nhau vì cả hai đều dẫn đến nỗi cô đơn và sự tha hóa.

Bộ phim “Tôi không phải Phan Kim Liên” là dự án đặc biệt vì vừa được chuyển thể trung thành theo tiểu thuyết của Lưu Chấn Vân, vừa mang nhiều sáng tạo hình ảnh độc đáo của Phùng Tiểu Cương. Câu chuyện về người phụ nữ tên Lý Tuyết Liên (diễn viên Phạm Băng Băng thủ vai) đi kiện suốt 20 năm chỉ để chứng minh rằng mình “không phải là Phan Kim Liên” được thể hiện qua khung hình tròn, một quyết định mỹ học táo bạo của đạo diễn. Vòng tròn ấy vừa gợi nên hình ảnh con dấu hành chính, vừa là cửa sổ giám sát, đồng thời tượng trưng cho sự lặp lại vô tận của định kiến và hệ thống.

Lưu Chấn Vân viết bằng lời lẽ châm biếm, Phùng Tiểu Cương chuyển thể thành hình ảnh trào lộng, tạo nên hiệu ứng cười ra nước mắt. Đằng sau vụ kiện tưởng nhỏ là ẩn dụ nữ quyền và công lý khi một người phụ nữ bé nhỏ dám thách thức cấu trúc quyền lực nam giới, thách thức cả ngôn ngữ, thứ đã định nghĩa danh dự của cô.

Phim được Liên hoan phim San Sebastián (Tây Ban Nha, 2016) trao giải Phim xuất sắc nhất và Phạm Băng Băng đoạt giải Nữ diễn viên chính xuất sắc nhất, chứng tỏ sức lan tỏa quốc tế của mô hình “văn học trào phúng – điện ảnh nhân văn” mà Lưu Chấn Vân – Phùng Tiểu Cương xây dựng.

Khác với “Điện thoại di động” hay “Tôi không phải Phan Kim Liên”, tác phẩm “Một câu chọi vạn câu” (2017) được Phùng Tiểu Cương thực hiện như một phim tâm lý – triết học hơn là phim thương mại. Cấu trúc phi tuyến, ngôn ngữ đối thoại trùng điệp và nhân vật bình thường khiến bộ phim gần như trở thành một “tác phẩm thử nghiệm”. Câu chuyện về hàng trăm người đi tìm “một câu thật lòng” được kể bằng nhịp chậm, khô, không kịch tính, nhưng lại tạo nên một bản trường ca về sự im lặng.

Ở cấp độ biểu tượng, bộ phim cho thấy sự phá sản của ngôn ngữ trong xã hội truyền thông. Khi mọi người đều có thể phát ngôn, viết, nhắn, gọi, thì lại càng ít người lắng nghe. “Một câu chọi vạn câu” vì thế là ẩn dụ cho thời đại của sự quá tải thông tin, nơi giá trị con người bị hòa tan trong dòng chảy vô tận của tín hiệu.

Howard Goldblatt (2016) dịch giả tiếng Anh của một số tác phẩm của Lưu Chấn Vân, nhận định: “Ông ấy đã viết về một thế giới mà con người không còn nói thật, và vì thế, văn chương của ông trở thành chỗ trú cho sự thật.” Phim điện ảnh của Phùng Tiểu Cương, với khung cảnh nông thôn Hà Nam hoang vu, những con đường bụi mù, càng khắc sâu cái cảm giác trống rỗng, lạnh lẽo nhưng đẹp một cách nhân hậu, thể hiện đúng tinh thần “cười trong nước mắt” của Lưu Chấn Vân.

5.2. Từ tiểu thuyết của Lưu Chấn Vân đến phim của Phùng Tiểu Cương: hiện tượng “liên văn bản truyền thông”

Sự cộng hưởng giữa văn học và điện ảnh trong thế giới của Lưu Chấn Vân có thể được xem như một mô hình “liên văn bản truyền thông” (media intertextuality), tức là sự chuyển hóa giữa các loại hình nghệ thuật, trong đó mỗi phương tiện mang thêm tầng nghĩa mới cho tác phẩm. Có thể làm một bảng biểu như sau để so sánh:

Bảng 1. So sánh giữa văn học và điện ảnh trong thế giới Lưu Chấn Vân – Phùng Tiểu Cương

Nhờ điện ảnh, tác phẩm văn học của Lưu Chấn Vân được khuếch đại ra không gian đại chúng, giúp tiếng cười triết lý của ông đến với hàng triệu khán giả. Đồng thời, chính điện ảnh cũng làm mới văn chương của ông, đặt nó vào ngữ cảnh hình ảnh và âm thanh, nơi mỗi tiếng nói trở nên cụ thể, mỗi bi kịch trở nên gần gũi hơn.

Từ góc nhìn văn hóa học, sự cộng tác giữa Lưu Chấn Vân và Phùng Tiểu Cương là biểu tượng cho giai đoạn giao thoa giữa nghệ thuật tinh hoa và văn hóa đại chúng ở Trung Quốc đương đại. Nó phản ánh ba xu hướng lớn:

Thẩm mỹ hóa hiện thực xã hội khi hiện thực được kể lại bằng ngôn ngữ của truyền thông, hài hước và gần gũi.

Toàn cầu hóa hình ảnh Trung Quốc khi các phim chuyển thể được công chúng quốc tế đón nhận như biểu tượng của “nụ cười Trung Hoa cay đắng”.

Tái định nghĩa vai trò nhà văn trong xã hội truyền thông khi nhà văn không chỉ viết, mà còn tham gia trực tiếp vào sản xuất văn hóa đa phương tiện.

Nhờ đó Lưu Chấn Vân không còn là nhà văn viết chữ, mà là người sáng tạo diễn ngôn, người đưa triết lý hiện thực vào không gian truyền thông toàn cầu.

Từ “Điện thoại di động” đến “Một câu chọi vạn câu”, hành trình chuyển thể tác phẩm Lưu Chấn Vân sang điện ảnh cho thấy một tiến trình mở rộng của hiện thực,  từ trang viết đến màn ảnh, từ xã hội đến truyền thông. Nếu văn học của ông phản ánh sự phi lý trong ngôn ngữ, thì điện ảnh của Phùng Tiểu Cương phơi bày sự phi lý trong hình ảnh; cả hai cùng gặp nhau ở tiếng cười, là thứ vũ khí nhân văn để chống lại sự vô nghĩa.

Hiện tượng Lưu – Phùng không chỉ là sự hợp tác nghệ thuật, mà còn là một biểu tượng văn hóa của Trung Quốc hậu cải cách, nơi văn học, điện ảnh và truyền thông hợp lưu để cùng kể câu chuyện của một dân tộc đang vừa trỗi dậy và phát triển vượt bậc, vừa hoang mang trong thời đại kỹ trị.

6. Lưu Chấn Vân trong dòng chảy văn học toàn cầu hóa

Từ đầu thế kỷ XXI, văn học Trung Quốc bước vào một giai đoạn hội nhập mạnh mẽ với thế giới. Sau thành công của Mạc Ngôn với Giải Nobel Văn học 2012, cùng với sự dịch thuật các tác phẩm của Dư Hoa, Cao Hành Kiện, Vương Sóc, Diêm Liên Khoa, Tàn Tuyết ra nhiều thứ tiếng…, các nhà văn Trung Quốc không chỉ còn là tiếng nói nội địa mà đã trở thành đối tượng của sự tò mò văn hóa toàn cầu. Trong dòng chảy ấy, Lưu Chấn Vân nổi lên như một gương mặt đại diện cho hiện thực Trung Hoa thời hậu cải cách, người có khả năng diễn đạt những vấn đề phổ quát của con người bằng một giọng điệu riêng, giản dị, châm biếm, triết lý và giàu sức truyền cảm.

Điều đáng chú ý là khác với Mạc Ngôn thiên về huyền thoại nông thôn, Dư Hoa nghiêng về bạo lực và triết lý sinh tồn, Lưu Chấn Vân chọn ngôn ngữ đời thường và tiếng cười triết học làm công cụ phê phán xã hội. Chính sự gần gũi ấy giúp ông vượt qua biên giới ngôn ngữ và văn hóa, được độc giả quốc tế đón nhận như một “Frank Kafka châu Á”, người kể chuyện về sự phi lý của đời thường trong thế giới toàn cầu hóa.

Các tác phẩm của Lưu Chấn Vân đã được dịch ra hơn 20 ngôn ngữ, trong đó nổi bật là tiếng Anh, Pháp, Nhật, Đức, Hàn và Việt Nam. Một số bản dịch tiếng Anh tiêu biểu gồm: “Cell Phone” (HarperCollins China, 2014), “I Am Not Madame Bovary” (Howard Goldblatt, Simon & Schuster, 2016), “A Word Is Worth Ten Thousand Words” (Penguin Random House, 2018). Howard Goldblatt là dịch giả nổi tiếng đã dịch cả Mạc Ngôn, Dư Hoa nhận xét rằng: “Văn chương của Lưu Chấn Vân không cần đến những biểu tượng văn hóa đậm đặc, nó đi thẳng vào bi kịch phổ quát của ngôn ngữ và cô đơn. Người đọc ở bất cứ đâu cũng có thể thấy mình trong đó.”

Ở Pháp, các tác phẩm của ông được NXB Philippe Picquier và Bleu de Chine phát hành, thường được giới thiệu như “văn học hiện thực hài hước kiểu Lỗ Tấn đương đại.” Ở Nhật Bản, bản dịch “Tôi không phải Phan Kim Liên” gây chú ý vì gần với tinh thần văn học châm biếm kiểu nhà văn Akutagawa  dùng giọng kể điềm nhiên để mổ xẻ đạo đức xã hội.

Tại Việt Nam, tác phẩm của ông được dịch thuật gần như toàn bộ. Đề tài về sự phi lý của hệ thống, sự cô đơn của con người hiện đại và tiếng cười phản tư của ông có lẽ tạo nên sự đồng cảm lớn với độc giả Việt Nam, vốn từng quen thuộc với Lỗ Tấn, Ba Kim, Mạc Ngôn, Dư Hoa… Có thể so sánh Lưu Chấn Vân với các nhà văn cùng thời qua bảng biểu sau:

So sánh Lưu Chấn Vân với các nhà văn cùng thời

So sánh này cho thấy Lưu Chấn Vân là “nhà văn của hiện tại”, người tập trung vào những phi lý trong đời sống hàng ngày của một Trung Quốc đang đô thị hóa cao độ. Ông ít khi nhìn về quá khứ, mà luôn viết trong “hiện tại đang sụp đổ”, một hiện tại đầy mâu thuẫn giữa công nghệ và cảm xúc, giữa danh dự và hình thức, giữa ngôn ngữ và im lặng. Theo Zhang Qinghua (2015), “Nếu Mạc Ngôn mở ra địa lý tinh thần của nông thôn Trung Hoa, thì Lưu Chấn Vân khai quật địa lý ngôn ngữ của con người hiện đại.” (tr. 71).

Văn chương của Lưu Chấn Vân hấp dẫn không chỉ vì phản ánh đời sống Trung Hoa, mà còn vì tác phẩm của ông chạm đến vấn đề chung của nhân loại trong thời toàn cầu hóa, đó là sự cô đơn giữa muôn ngàn kết nối. Trong “Điện thoại di động”, con người có thể liên lạc khắp nơi, nhưng càng kết nối càng lạc lõng, đó là một nghịch lý toàn cầu. Trong “Một câu chọi vạn câu”, dù có vô số cách giao tiếp, người ta vẫn không hiểu nhau. Trong “Tôi không phải Phan Kim Liên”, người phụ nữ nhỏ bé bị nghiền nát bởi hệ thống, phản chiếu vấn đề công lý, giới tính và danh dự ở mọi nền văn hóa. Các tác phẩm ấy không đóng khung trong hoàn cảnh Trung Quốc, mà phản ánh tình trạng hiện sinh phổ quát của con người thế kỷ XXI. Đó cũng là lý do vì sao “Tôi không phải Phan Kim Liên”  được giới phê bình phương Tây so sánh với tiểu thuyết “Bà Bovary” của Gustave Flaubert khi cả hai đều kể về phụ nữ bị trừng phạt bởi xã hội giả hình và ngôn ngữ đạo đức. Sự phổ quát ấy làm nên tính “dịch được” (translatability) của Lưu Chấn Vân, khác với những tác phẩm quá đặc thù về văn hóa, văn chương của ông dễ tiếp cận vì nói về bản chất con người, bằng thứ ngôn ngữ trào phúng nhẹ nhàng mà sâu sắc. Tư tưởng xuyên suốt trong thế giới Lưu Chấn Vân là “cười để sống” (laugh to survive). Ông kế thừa tinh thần phê phán của Lỗ Tấn, nhưng biến tiếng cười châm biếm cay độc thành tiếng cười kiên nhẫn, tiếng cười của người hiểu đời, chấp nhận đời, và tìm cách sống tử tế giữa đời. Nếu trong thế giới hiện đại, con người bị bóp nghẹt bởi ngôn ngữ, luật lệ và công nghệ, thì tiếng cười của Lưu Chấn Vân trở thành hành động nhân bản, một cách “làm nhẹ” thực tại phi lý để tiếp tục sống. Ông nói: “Trong tiếng cười có trí tuệ, có nước mắt, và có lòng nhân. Khi con người còn biết cười, tức là họ vẫn còn niềm tin vào cuộc sống.” (Lưu Chấn Vân, phỏng vấn của China Daily, 2017). Ở tầng sâu, triết lý này kết nối với đạo lý Á Đông, với khái niệm “hài nhi chi tâm” (tâm như trẻ nhỏ) trong Lão Trang, có nghĩa là biết cười, biết lùi, biết buông bỏ. Tiếng cười ấy không nổi loạn, mà là sự phản kháng mềm, một biểu hiện của tinh thần minh triết nhân sinh Trung Hoa trong một thế giới toàn cầu hóa đầy căng thẳng.

Trong nền văn học toàn cầu đầu thế kỷ XXI, Lưu Chấn Vân có thể được xem là “người kể chuyện triết học của đời thường” (the philosophical storyteller of the ordinary). Ông không tìm kiếm bi kịch lớn, mà soi rọi bi kịch nhỏ, nơi con người bị cuốn vào mạng lưới ngôn ngữ, công nghệ và hệ thống. Điều đó giúp ông trở thành một trong số ít nhà văn Trung Quốc đương đại có thể được đọc và hiểu mà không cần giải mã văn hóa. Tác phẩm của ông, nhờ dịch thuật và điện ảnh, đang dần trở thành “văn học xuyên văn hóa” (transcultural literature), nơi giá trị Trung Hoa hòa vào kinh nghiệm phổ quát của con người hiện đại.

Nhà phê bình Pankaj Mishra (2019) từng viết trên tờ báo chính luận The Guardian của nước Anh: “Lưu Chấn Vân là một nhà văn toàn cầu không cần rời khỏi Trung Quốc. Ông kể câu chuyện của mọi nền văn hóa: sự cô đơn, sự hiểu lầm, và nỗi khao khát được lắng nghe.” Như vậy, trong dòng chảy văn học toàn cầu hóa, Lưu Chấn Vân đại diện cho “giai đoạn thứ ba” của văn học Trung Quốc hiện đại, giai đoạn mà nhà văn không chỉ phản ánh xã hội, mà còn đối thoại với thế giới bằng thứ ngôn ngữ giản dị, hài hước và nhân hậu.

Như vậy, từ một nhà văn nông thôn vùng Hà Nam, Lưu Chấn Vân đã trở thành biểu tượng của văn học Trung Hoa toàn cầu hóa, người dùng tiếng cười để kể những câu chuyện về phi lý, cô đơn và nhân tính. Tác phẩm của ông minh chứng rằng văn học Trung Quốc không chỉ là chuyện của Trung Quốc, mà là tấm gương soi của nhân loại trong thời đại truyền thông và toàn cầu.

Với mỹ học tầm thường, triết lý giản dị và nhân văn sâu xa, Lưu Chấn Vân đã góp phần đưa văn học Trung Quốc bước vào thế kỷ XXI với diện mạo mới, không bi hùng, không bi lụy, mà thông minh, hài hước và nhân bản.

7. Kết luận

Trong hành trình hơn bốn thập niên của văn học Trung Quốc hậu cải cách,  Lưu Chấn Vân nổi lên như một trong những tiếng nói đặc sắc và bền bỉ nhất, người đã mở rộng biên độ của chủ nghĩa hiện thực phê phán bằng lối viết trào phúng, triết học và ngôn ngữ đời thường. Từ những trải nghiệm sâu sắc về đời sống nông thôn Hà Nam đến sự quan sát tinh tế xã hội đô thị hóa, từ sự phơi bày phi lý hành chính đến nỗi cô đơn ngôn ngữ của thời truyền thông bùng nổ, Lưu Chấn Vân đã kiến tạo một thế giới nghệ thuật vừa mang dấu ấn bản địa Trung Hoa, vừa chạm tới những câu hỏi phổ quát của nhân loại hiện đại.

Điểm đặc biệt trong sáng tác của ông không nằm ở những câu chuyện “lớn” hay nhân vật “anh hùng”, mà ở cách phát hiện bi kịch trong sự tầm thường. Trong “Một câu chọi vạn câu”, nỗi cô đơn không đến từ chiến tranh hay nghèo đói, mà đến từ sự bất lực trong giao tiếp, khi người ta nói nhiều nhưng không hiểu nhau. Trong “Tôi không phải Phan Kim Liên”, phi lý của guồng máy hành chính được phơi bày qua hành trình đi kiện vô vọng của một người phụ nữ bé nhỏ. Còn trong “Điện thoại di động”, sự tha hóa của xã hội kỹ trị được thể hiện qua hình ảnh công nghệ, nơi con người tưởng được kết nối nhưng lại càng xa nhau. Những bi kịch ấy được kể lại bằng tiếng cười lạnh lùng, châm biếm mà nhân hậu, một tiếng cười mà Mikhail Bakhtin từng gọi là “cái cười giải thiêng”, phá bỏ vẻ nghiêm trang giả tạo của quyền lực, để khôi phục nhân tính bị che giấu dưới lớp hình thức. Ở đây, trào phúng không đối lập với nhân văn, mà chính là hình thức nhân văn cao nhất, vì cười để không tuyệt vọng, cười để sống tiếp, cười để hiểu nhau hơn.

Từ góc độ hình thức, văn chương Lưu Chấn Vân thể hiện sự chuyển hóa của tư duy tiểu thuyết Trung Hoa hiện đại, từ cốt truyện tuyến tính sang cấu trúc phi lý và đa thanh; từ nhân vật điển hình sang con người vô danh; từ ngôn ngữ chuẩn mực sang khẩu ngữ đời thường. Những đổi mới ấy không chỉ làm mới nghệ thuật kể chuyện Trung Quốc, mà còn phản ánh sự thay đổi của tâm thế con người thời toàn cầu hóa,  nơi ý nghĩa bị phân mảnh và ngôn ngữ trở thành một địa hạt hoài nghi.

Cùng với đạo diễn Phùng Tiểu Cương, Lưu Chấn Vân đã mở rộng ranh giới của văn học sang lĩnh vực điện ảnh, tạo nên một mô hình liên văn bản truyền thông độc đáo, nơi trang viết và khung hình soi chiếu lẫn nhau, bổ sung cho nhau để kể lại “hiện thực truyền thông” của Trung Quốc đương đại. Nhờ điện ảnh, tác phẩm của ông trở nên phổ biến với công chúng đại chúng, đồng thời lan tỏa ra thế giới như những ẩn dụ nhân sinh giàu sức gợi.

Trên bình diện quốc tế, Lưu Chấn Vân là minh chứng cho sự dịch chuyển của văn học Trung Quốc từ trung tâm dân tộc sang không gian toàn cầu. Các bản dịch tiếng Anh, Pháp, Nhật, Đức, Hàn, cùng những giải thưởng quốc tế, đã giúp tên tuổi ông trở thành biểu tượng cho “tiếng cười Trung Hoa cay đắng”, nơi triết lý Á Đông gặp gỡ tinh thần hiện sinh phương Tây. Văn chương của ông cho thấy sự toàn cầu hóa không đồng nghĩa với mất bản sắc, mà là khả năng khiến kinh nghiệm bản địa trở nên phổ quát qua lăng kính nhân văn.

Tựu trung lại, thế giới nghệ thuật của Lưu Chấn Vân là một bản đồ tinh thần của con người Trung Quốc thế kỷ XXI: cô đơn giữa cộng đồng, lạc lõng giữa kết nối, nhưng vẫn giữ được lòng tin và phẩm giá qua tiếng cười. Với lối viết giản dị mà sâu sắc, ông đã khẳng định vị thế của mình như một nhà văn hiện thực phê phán kiểu mới, người dùng cái hài để phơi bày bi kịch và dùng bi kịch để phục hồi nhân tính.

Như nhận định của Zhang Qinghua (2015): “Trong tiếng cười của Lưu Chấn Vân có chứa nước mắt, và trong nước mắt ấy là ánh sáng của lòng tin.” Chính ánh sáng ấy, ánh sáng của sự cảm thông và tự nhận thức đã giúp văn chương Lưu Chấn Vân vượt ra khỏi biên giới Trung Hoa để trở thành một phần của di sản văn học nhân loại đương đại, góp tiếng nói sâu sắc vào cuộc đối thoại toàn cầu về con người, ngôn ngữ và sự tồn sinh trong thế giới phi lý.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

(Theo chuẩn APA)

Tài liệu tiếng Trung và tiếng Anh

Bakhtin, M. (1984). “Rabelais and His World” (H. Iswolsky, Trans.). Indiana University Press.

Chen, Xiaoming (陈晓明). (2014). “当代文学的文化政治” [Chính trị văn hóa trong văn học đương đại]. 北京大学出版社 [Peking University Press].

Goldblatt, H. (Trans.). (2016). “I Am Not Madame Bovary” (by Liu Zhenyun). Simon & Schuster.

Li, Jingze (李敬泽). (2013). “文学的平民化倾向” [Khuynh hướng bình dân hóa trong văn học]. 北京大学出版社 [Peking University Press].

Liu, Zhenyun (刘震云). (2003). “手机” [Điện thoại di động]. 人民文学出版社 [People’s Literature Publishing House].

Liu, Zhenyun (刘震云). (2009). “一句顶一万句” [Một câu chọi vạn câu]. 人民文学出版社 [People’s Literature Publishing House].

Liu, Zhenyun (刘震云). (2012) “我不是潘金莲” [Tôi không phải là Phan Kim Liên]. 长江文艺出版社 [Changjiang Literature and Art Publishing House].

Mishra, P. (2019, November). Liu Zhenyun: “The comic philosopher of modern China”. The Guardian.

Phùng, T. C. (冯小刚). (Director). (2003). “手机” [Cell Phone] [Film]. Beijing Film Studio.

Phùng, T. C. (冯小刚). (Director). (2016). “我不是潘金莲” [I Am Not Madame Bovary] [Film]. Huayi Brothers Media.

Zhang, Qinghua (张清华). (2015). “笑与泪之间的现实主义” [Hiện thực giữa tiếng cười và nước mắt]. 上海文艺出版社 [Shanghai Literature and Art Publishing House].

Tài liệu tiếng Việt

Lưu Chấn Vân. “Điện thoại di động”. Thành phố Hồ Chí Minh: Phương Nam & NXB Phụ Nữ, 2006.

Lưu Chấn Vân “Hoa vàng cố hương”. Thành phố Hồ Chí Minh: Công ty Văn hóa Phương Nam & NXB Phụ Nữ, 2006.

“Nhà văn Lưu Chấn Vân.” TouchRead. Truy cập từ [https://www.touchread.vn/nha-van-luu-chan-van](https://www.touchread.vn/nha-van-luu-chan-van)

“Nhà văn Trung Quốc Lưu Chấn Vân đến Việt Nam.” VnExpress”. Truy cập từ [https://vnexpress.net/nha-van-trung-quoc-luu-chan-van-den-vn-

1971810.html](https://vnexpress.net/nha-van-trung-quoc-luu-chan-van-den-vn-1971810.html)

Lưu Chấn Vân. “Đời là như thế”. Thành phố Hồ Chí Minh: NXB Hội Nhà Văn, 2004.

Lưu Chấn Vân. “Một câu chọi vạn câu”. Hà Nội: NXB Lao động, 2014.

Lưu Chấn Vân. “Tôi không phải Phan Kim Liên”. Hà Nội: NXB Lao động, 2014.

Nguồn: Hà Thanh Vân